Lepsze zrozumienie mechanizmu tych zmian na poziomie neuronalnym powinno dopomóc w tworzeniu coraz skuteczniejszych metod przeciwdziałających uzależnieniom, tak by ludzie, którzy wpadli w szpony środków uzależniających, mogli wydrzeć im swój mózg i swoje życie. ŚWIADOMOŚĆ, że różne narkotyki powodują uzależnienie, ponieważ oddziałują na te same drogi nerwowe, zawdzięczamy przede wszystkim badaniom na zwierzętach rozpoczętym przed mniej więcej 40 laty. Mając po temu sposobność, szczury, myszy i naczelne będą sięgały po te same substancje, których i ludzie skłonni są nadużywać. Zwierzęta doświadczalne podłącza się do kroplówki, a następnie uczy naciskać trzy przyciski: jeden dawkujący dożylnie narkotyk, drugi dawkujący stosunkowo nieciekawy roztwór soli fizjologicznej i trzeci wydający suchą karmę. Po kilku zaledwie dniach zwierzęta są już uzależnione: ochoczo dawkują sobie kokainę, heroinę, amfetaminę i inne popularne narkotyki.
Co więcej, w końcu zaczynają zdradzać objawy uzależnienia. Zamiast wykonywać normalne czynności życiowe, na przykład jeść i spać, aplikują sobie narkotyki. Niektóre zwierzęta robią to bez opamiętania, aż zdychają z przemęczenia lub niedożywienia. W przypadku substancji najsilniej uzależniających, jak kokaina, zwierzęta większość okresu czuwania poświęcają na zdobywanie coraz większych ilości narkotyku, nawet jeśli pozyskanie jednej działki wymaga kilkuset naciśnięć przycisku. I tak jak ludzie, którzy odczuwają silny głód, kiedy widzą akcesoria związane z narkotykiem lub miejsca, w których udało im się go zdobyć, również zwierzęta wolą przebywać w otoczeniu, które kojarzy im się z narkotykiem w tej części klatki, w której naciśnięcie przycisku zawsze skutkuje chemiczną rekompensatą. Po odstawieniu substancji zwierzęta szybko zaprzestają czynności prowadzących do uzyskania chemicznego zaspokojenia.
Ale pamięć o przyjemności zostaje. Szczur, który nie brał narkotyku nawet przez kilka miesięcy, natychmiast wznawia naciskanie przycisku, kiedy tylko da mu się skosztować kokainy lub umieści się go w klatce, która kojarzy mu się z narkotyczną euforią. Ten sam rodzaj bodźców kontakt z małymi dawkami narkotyku, skojarzenie z narkotykiem, stres uruchamiają głód i nawroty nałogu u ludzi uzależnionych. Niektóre rodzaje stresu psychicznego, na przykład okresowe nieoczekiwane rażenie prądem stopy, sprawiają, że szczur błyskawicznie rusza na poszukiwanie narkotyku. Za pomocą opisanej tu metody samodawkowania i innych podobnych technik eksperymentalnych udało się odtworzyć mapę obszarów mózgu pośredniczących w zachowaniach związanych z uzależnieniami i odkryć kluczową rolę, jaką w tych zachowaniach odgrywa układ nagrody. Narkotyki biorą ten układ we władanie, stymulując go do działania z silą i wytrwałością znacznie większą od jakiejkolwiek naturalnej nagrody.